Anayasanın Yükseköğretime İlişkin Maddeleri. Ayrıntılı sesli özet. Bu özette 4 madde anlatılmaktadır.

Genel bakış.

Anayasa yükseköğretimi iki yerde düzenler: İkinci Kısımdaki eğitim ve öğrenim hakkı (madde 42) ve Üçüncü Kısmın idareye ilişkin bölümünde yer alan üç madde (madde 130, 131, 132). 130. madde üniversitelerin ve vakıf yükseköğretim kurumlarının kuruluşunu, bilimsel serbestiyi, rektör ve dekanların atanmasını, bütçeyi ve kanunla düzenlenecek konuları; 131. madde Yükseköğretim Kurulunu; 132. madde özel kanunlara tabi yükseköğretim kurumlarını düzenler.

Bu bölümden GYS'de genellikle 4 soru gelir ve soruların neredeyse tamamı kim kurar, kim atar, kime sunulur, neler kanunla düzenlenir sorularından üretilir. Kilit eşleştirmeler şunlardır: üniversiteyi Devlet kanunla kurar; vakıf yükseköğretim kurumunu kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar kurar; rektörü Cumhurbaşkanı, dekanı Yükseköğretim Kurulu seçer ve atar; bütçe YÖK'ün tetkik ve onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur.

131. maddenin ikinci fıkrası 2004 yılında 5170 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; Yükseköğretim Kurulu bugün üniversitelerce seçilen adaylar arasından Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ile Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun üye sayısı ve dağılımı Anayasada yazmaz; 2547 sayılı Kanunun 6. maddesinde düzenlenir. Anayasa, sayıyı değil öncelik ilkesini koyar: öncelik rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere verilir.

Temel kavramlar.

Bilimsel özerklik: Üniversitenin bilimsel araştırma ve öğretimi kendi organlarıyla yürütebilmesi; Anayasa bunu kamu tüzelkişiliğiyle birlikte üniversitelere tanır.

Kamu tüzelkişiliği: Kanunla kurulan, kamu hukukuna tabi ve hak ve borç ehliyeti bulunan tüzel kişilik.

Gözetim ve denetim: Devletin üniversiteler ve vakıf yükseköğretim kurumları üzerindeki üst denetim yetkisi; kullanılma usulleri kanunla düzenlenir.

Vakıf yükseköğretim kurumu: Kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, kanundaki usul ve esaslara göre kurulan yükseköğretim kurumu.

Madde madde anlatım.

Bu bölümde geçici maddeler dışındaki bütün maddeler sırasıyla anlatılır. Her maddede önce varsa kısa açıklama, ardından maddenin hükmü, son olarak da sınav uyarısı gelir.

İkinci kısım: Temel Haklar ve Ödevler.

Üçüncü bölüm: Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler.

Madde 42: IV. Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi.

Açıklama: Eğitim ve öğrenim hem hak hem ödevdir. Kimse bu haktan yoksun bırakılamaz; hakkın kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim ve öğretim Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. İlköğretim zorunlu ve Devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım eder; özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır.

Hüküm: Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.

Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir.

Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.

Eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.

İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.

Özel ilk ve orta dereceli okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.

Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.

Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.

Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Eğitim ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim ve öğretim yapan okulların tâbi olacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır.

Sınav uyarısı: Anayasada zorunlu ve Devlet okullarında parasız olduğu yazılan kademe ilköğretimdir; “ortaöğretim” veya “yükseköğretim” yazan seçenek yanlıştır. Eğitim ve öğretim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.

Not: Yasak, Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutmaya ilişkindir; okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların esasları kanunla düzenlenir.

Üçüncü kısım: Cumhuriyetin Temel Organları.

İkinci bölüm – ııı. idare: E. Yükseköğretim Kurumları ve Üst Kuruluşları.

Madde 130: 1. Yükseköğretim kurumları.

Açıklama: Madde, yükseköğretimin anayasal çerçevesini kurar. Üniversiteler Devlet tarafından kanunla, kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip olarak kurulur. Vakıflar da kazanç amacı gütmemek şartıyla ve Devletin gözetim ve denetimine tabi olarak yükseköğretim kurumu kurabilir. Üniversiteler ve öğretim üyeleri serbestçe bilimsel araştırma ve yayın yapabilir; ancak bu serbestlik Devletin varlığı, bağımsızlığı ve ülkenin bölünmez bütünlüğü aleyhine kullanılamaz. Rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır. Bütçeler YÖK onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur. Dokuzuncu fıkra, kanunla düzenlenecek konuları uzun bir liste hâlinde sayar (kuruluş ve organlar, öğretim elemanlarının unvan, atama, yükselme ve emeklilikleri, yükseköğretime giriş, harçlar, disiplin, mali işler, özlük hakları ve benzeri).

Hüküm: Çağdaş eğitim-öğretim esaslarına dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarına uygun insan gücü yetiştirmek amacı ile; ortaöğretime dayalı çeşitli düzeylerde eğitim-öğretim, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet etmek üzere çeşitli birimlerden oluşan kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur.

Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumları kurulabilir.

Kanun, üniversitelerin ülke sathına dengeli bir biçimde yayılmasını gözetir.

Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ve milletin ve ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği aleyhinde faaliyette bulunma serbestliği vermez.

Üniversiteler ve bunlara bağlı birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altında olup, güvenlik hizmetleri Devletçe sağlanır.

Kanunun belirlediği usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar ise Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır.

Üniversite yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları; Yükseköğretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarının dışında kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklaştırılamazlar.

Üniversitelerin hazırladığı bütçeler; Yükseköğretim Kurulunca tetkik ve onaylandıktan sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur ve merkezi yönetim bütçesinin bağlı olduğu esaslara uygun olarak işleme tabi tutularak yürürlüğe konulur ve denetlenir.

Yükseköğretim kurumlarının kuruluş ve organları ile işleyişleri ve bunların seçimleri, görev, yetki ve sorumlulukları, üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri, öğretim elemanlarının görevleri, unvanları, atama, yükselme ve emeklilikleri, öğretim elemanı yetiştirme, üniversitelerin ve öğretim elemanlarının kamu kuruluşları ve diğer kurumlar ile ilişkileri, öğretim düzeyleri ve süreleri, yükseköğretime giriş, devam ve alınacak harçlar, Devletin yapacağı yardımlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza işleri, mali işler, özlük hakları, öğretim elemanlarının uyacakları koşullar, üniversitelerarası ihtiyaçlara göre öğretim elemanlarının görevlendirilmesi, öğrenimin ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yükseköğretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin sağladığı mali kaynakların kullanılması kanunla düzenlenir.

Vakıflar tarafından kurulan yükseköğretim kurumları, mali ve idari konuları dışındaki akademik çalışmaları, öğretim elemanlarının sağlanması ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yükseköğretim kurumları için Anayasada belirtilen hükümlere tabidir.

Sınav uyarısı: “Rektörleri Yükseköğretim Kurulu atar” ve “dekanları Cumhurbaşkanı atar” ifadeleri yanlıştır. Üniversitelere tanınan özerklik bilimsel özerkliktir. Vakıf yükseköğretim kurumları mali ve idari konular dışında Devlet üniversitelerine ilişkin hükümlere tabidir; “mali konular da dahil” diyen seçenek yanlıştır. Görevden uzaklaştırma yalnızca YÖK ve üniversitelerin yetkili organlarınca yapılabilir.

Not: Anayasa üniversitelere idari ve mali özerklik değil, bilimsel özerklik tanır; mali işler kanunla düzenlenir ve bütçe YÖK onayından geçer.

Not: Güvenlik, rektörlüğün değil Devletin görevidir.

Madde 131: 2. Yükseköğretim üst kuruluşları.

Açıklama: Yükseköğretim Kurulunun kuruluş amaçları: yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek; eğitim-öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek; kurumların amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını ve geliştirilmesini, üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili kullanılmasını sağlamak; öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak. Kurul, üniversitelerce seçilen adaylar arasından Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ile Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir.

Hüküm: Yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköğretim kurumlarındaki eğitim - öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek bu kurumların kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını, geliştirilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak ve öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak maksadı ile Yükseköğretim Kurulu kurulur.

Yükseköğretim Kurulu, üniversiteler tarafından seçilen ve sayıları, nitelikleri, seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ve Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur.

Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir.

Sınav uyarısı: YÖK üyelerinin TBMM tarafından seçildiği ya da tamamının üniversitelerce seçildiği ifadeleri yanlıştır. Öncelik doçentlere değil, rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere verilir. Kurulun üye sayısı Anayasada değil 2547 sayılı Kanunda yer alır.

Not: Bu üyeler için üniversitelerin aday göstermesi gerekmez; Cumhurbaşkanı doğrudan seçer.

Madde 132: 3. Yükseköğretim kurumlarından özel hükümlere tabi olanlar.

Açıklama: Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları kendi özel kanunlarına tabidir. 2547 sayılı Kanunun 2. maddesi de Milli Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığına bağlı yükseköğretim kurumlarıyla ilgili özel kanun hükümlerini saklı tutar.

Hüküm: Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları özel kanunlarının hükümlerine tabidir.

Sınav uyarısı: Vakıf üniversiteleri 132. maddedeki istisnaya girmez; onların kuruluşu ve tabi oldukları hükümler 130. maddede düzenlenir.

Tekrar: sınavda dikkat edilecek noktalar.

Üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur; kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahiptir ve çeşitli birimlerden oluşur.

Vakıflar, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile, kanundaki usul ve esaslara göre, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumları kurabilir.

Rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır; usul ve esaslar kanunla belirlenir.

Üniversiteler ve bağlı birimler Devletin gözetimi ve denetimi altındadır; güvenlik hizmetleri Devletçe sağlanır.

Yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu veya üniversitelerin yetkili organları dışındaki makamlarca görevden uzaklaştırılamaz.

Bütçe: üniversite hazırlar, ardından Yükseköğretim Kurulu tetkik ve onaylar, ardından Milli Eğitim Bakanlığına sunulur, ardından merkezî yönetim bütçesinin esaslarına göre yürürlüğe konulur ve denetlenir.

Vakıf yükseköğretim kurumları mali ve idari konular dışında (akademik çalışmalar, öğretim elemanlarının sağlanması, güvenlik) Devlet üniversiteleri için Anayasada belirtilen hükümlere tabidir.

132: Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları özel kanunlarının hükümlerine tabidir.

42: İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır; Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz.

Özetin sonu. Şimdi soru bankasıyla kendini dene.