Anayasa (Yükseköğretim)Anayasa
Anayasa

TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASASI (YÜKSEKÖĞRETİME İLİŞKİN MADDELER)

  • Kanun Numarası: 2709
  • Kabul Tarihi: 18/10/1982
  • Yayımlandığı Resmî Gazete: Tarih: 9/11/1982 Sayı: 17863 (Mükerrer)
  • Bu çalışma metni Anayasanın 42, 130, 131 ve 132. maddelerini içerir.
4madde
5dipnot
0süre / sayı
120soru bankası

Konu anlatımı

Anayasa yükseköğretimi iki yerde düzenler: İkinci Kısımdaki eğitim ve öğrenim hakkı (md. 42) ve Üçüncü Kısmın idareye ilişkin bölümünde yer alan üç madde (md. 130, 131, 132). 130. madde üniversitelerin ve vakıf yükseköğretim kurumlarının kuruluşunu, bilimsel serbestiyi, rektör ve dekanların atanmasını, bütçeyi ve kanunla düzenlenecek konuları; 131. madde Yükseköğretim Kurulunu; 132. madde özel kanunlara tabi yükseköğretim kurumlarını düzenler.

Bu bölümden GYS'de genellikle 4 soru gelir ve soruların neredeyse tamamı kim kurar, kim atar, kime sunulur, neler kanunla düzenlenir sorularından üretilir. Kilit eşleştirmeler şunlardır: üniversiteyi Devlet kanunla kurar; vakıf yükseköğretim kurumunu kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar kurar; rektörü Cumhurbaşkanı, dekanı Yükseköğretim Kurulu seçer ve atar; bütçe YÖK'ün tetkik ve onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur.

131. maddenin ikinci fıkrası 2004 yılında 5170 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; Yükseköğretim Kurulu bugün üniversitelerce seçilen adaylar arasından Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ile Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun üye sayısı ve dağılımı Anayasada yazmaz; 2547 sayılı Kanunun 6. maddesinde düzenlenir. Anayasa, sayıyı değil öncelik ilkesini koyar: öncelik rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere verilir.

Sınavda öne çıkanlar

  • Üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur; kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahiptir ve çeşitli birimlerden oluşur.
  • Vakıflar, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile, kanundaki usul ve esaslara göre, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumları kurabilir.
  • Rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır; usul ve esaslar kanunla belirlenir.
  • Üniversiteler ve bağlı birimler Devletin gözetimi ve denetimi altındadır; güvenlik hizmetleri Devletçe sağlanır.
  • Yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu veya üniversitelerin yetkili organları dışındaki makamlarca görevden uzaklaştırılamaz.
  • Bütçe: üniversite hazırlar → Yükseköğretim Kurulu tetkik ve onaylar → Milli Eğitim Bakanlığına sunulur → merkezî yönetim bütçesinin esaslarına göre yürürlüğe konulur ve denetlenir.
  • Vakıf yükseköğretim kurumları mali ve idari konular dışında (akademik çalışmalar, öğretim elemanlarının sağlanması, güvenlik) Devlet üniversiteleri için Anayasada belirtilen hükümlere tabidir.
  • 132: Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları özel kanunlarının hükümlerine tabidir.
  • 42: İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır; Türkçeden başka hiçbir dil Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutulamaz.

Temel kavramlar

Bilimsel özerklikÜniversitenin bilimsel araştırma ve öğretimi kendi organlarıyla yürütebilmesi; Anayasa bunu kamu tüzelkişiliğiyle birlikte üniversitelere tanır.
Kamu tüzelkişiliğiKanunla kurulan, kamu hukukuna tabi ve hak ve borç ehliyeti bulunan tüzel kişilik.
Gözetim ve denetimDevletin üniversiteler ve vakıf yükseköğretim kurumları üzerindeki üst denetim yetkisi; kullanılma usulleri kanunla düzenlenir.
Vakıf yükseköğretim kurumuKazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, kanundaki usul ve esaslara göre kurulan yükseköğretim kurumu.

Çalışma yöntemi

  1. Önce dinle: Konu anlatımı kutularını ve maddeleri sesli oku düğmesiyle bir kez baştan sona dinle.
  2. Sonra oku: Fosforlu işaretli süre ve sayılara, kalın yazılı en az, en geç, ancak, hariç gibi tuzak kelimelere dikkat et.
  3. Dipnotlara bak: RG değişiklik geçmişini, Not çalışma açıklamasını gösterir.
  4. Ezber modu: Süre ve sayıları gizle; her birini hatırlamaya çalışıp tıklayarak kontrol et.
  5. Kendini dene: Ana sayfada bu belgenin kartının altındaki Soru bankası kutusunu aç; doğru/yanlış, boşluk doldurma ve çoktan seçmeli soruları çöz, bilemediğin maddeyi burada yıldızla.
Sınav çalışma metni1 / 5
Anayasa (Yükseköğretim)Anayasa
İKİNCİ KISIM
Temel Haklar ve Ödevler
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler
MADDE 42

IV. Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi

Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.

Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir.

Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.

Eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.

İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.

Özel ilk ve orta dereceli okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.

Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar.

Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.

Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak1 okutulamaz ve öğretilemez. Eğitim ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim ve öğretim yapan okulların tâbi olacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır.

Konu anlatımı

Eğitim ve öğrenim hem hak hem ödevdir. Kimse bu haktan yoksun bırakılamaz; hakkın kapsamı kanunla belirlenir. Eğitim ve öğretim Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. İlköğretim zorunlu ve Devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım eder; özel eğitime ihtiyacı olanlar için tedbir alır.

Sınav notu · tuzak

Anayasada zorunlu ve Devlet okullarında parasız olduğu yazılan kademe ilköğretimdir; “ortaöğretim” veya “yükseköğretim” yazan seçenek yanlıştır. Eğitim ve öğretim hürriyeti Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.

  1. 1NotYasak, Türk vatandaşlarına ana dil olarak okutmaya ilişkindir; okutulacak yabancı diller ve yabancı dille eğitim yapan okulların esasları kanunla düzenlenir.
Sınav çalışma metni2 / 5
Anayasa (Yükseköğretim)Anayasa
ÜÇÜNCÜ KISIM
Cumhuriyetin Temel Organları
İKİNCİ BÖLÜM – III. İDARE
E. Yükseköğretim Kurumları ve Üst Kuruluşları
MADDE 130

1. Yükseköğretim kurumları

Çağdaş eğitim-öğretim esaslarına dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarına uygun insan gücü yetiştirmek amacı ile; ortaöğretime dayalı çeşitli düzeylerde eğitim-öğretim, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet etmek üzere çeşitli birimlerden oluşan kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe2 sahip üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur.

Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, Devletin gözetim ve denetimine tabi yükseköğretim kurumları kurulabilir.

Kanun, üniversitelerin ülke sathına dengeli bir biçimde yayılmasını gözetir.

Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ve milletin ve ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği aleyhinde faaliyette bulunma serbestliği vermez.

Üniversiteler ve bunlara bağlı birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altında olup, güvenlik hizmetleri Devletçe sağlanır3.

Kanunun belirlediği usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar ise Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır.

Üniversite yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları; Yükseköğretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarının dışında kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklaştırılamazlar.

Üniversitelerin hazırladığı bütçeler; Yükseköğretim Kurulunca tetkik ve onaylandıktan sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur ve merkezi yönetim bütçesinin bağlı olduğu esaslara uygun olarak işleme tabi tutularak yürürlüğe konulur ve denetlenir.4

Yükseköğretim kurumlarının kuruluş ve organları ile işleyişleri ve bunların seçimleri, görev, yetki ve sorumlulukları, üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri, öğretim elemanlarının görevleri, unvanları, atama, yükselme ve emeklilikleri, öğretim elemanı yetiştirme, üniversitelerin ve öğretim elemanlarının kamu kuruluşları ve diğer kurumlar ile ilişkileri, öğretim düzeyleri ve süreleri, yükseköğretime giriş, devam ve alınacak harçlar, Devletin yapacağı yardımlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza işleri, mali işler, özlük hakları, öğretim elemanlarının uyacakları koşullar, üniversitelerarası ihtiyaçlara göre öğretim elemanlarının görevlendirilmesi, öğrenimin ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yükseköğretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin sağladığı mali kaynakların kullanılması kanunla düzenlenir.

Vakıflar tarafından kurulan yükseköğretim kurumları, mali ve idari konuları dışındaki akademik çalışmaları, öğretim elemanlarının sağlanması ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yükseköğretim kurumları için Anayasada belirtilen hükümlere tabidir.

  1. 2NotAnayasa üniversitelere idari ve mali özerklik değil, bilimsel özerklik tanır; mali işler kanunla düzenlenir ve bütçe YÖK onayından geçer.
  2. 3NotGüvenlik, rektörlüğün değil Devletin görevidir.
  3. 4RG29/10/2005 tarihli ve 5428 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “genel ve katma bütçelerin” ibaresi “merkezi yönetim bütçesinin” şeklinde değiştirilmiştir.
Sınav çalışma metni3 / 5
Anayasa (Yükseköğretim)Anayasa
MADDE 130 (devam)
Konu anlatımı

Madde, yükseköğretimin anayasal çerçevesini kurar. Üniversiteler Devlet tarafından kanunla, kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip olarak kurulur. Vakıflar da kazanç amacı gütmemek şartıyla ve Devletin gözetim ve denetimine tabi olarak yükseköğretim kurumu kurabilir. Üniversiteler ve öğretim üyeleri serbestçe bilimsel araştırma ve yayın yapabilir; ancak bu serbestlik Devletin varlığı, bağımsızlığı ve ülkenin bölünmez bütünlüğü aleyhine kullanılamaz. Rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır. Bütçeler YÖK onayından sonra Milli Eğitim Bakanlığına sunulur. Dokuzuncu fıkra, kanunla düzenlenecek konuları uzun bir liste hâlinde sayar (kuruluş ve organlar, öğretim elemanlarının unvan, atama, yükselme ve emeklilikleri, yükseköğretime giriş, harçlar, disiplin, mali işler, özlük hakları vb.).

Sınav notu · tuzak

“Rektörleri Yükseköğretim Kurulu atar” ve “dekanları Cumhurbaşkanı atar” ifadeleri yanlıştır. Üniversitelere tanınan özerklik bilimsel özerkliktir. Vakıf yükseköğretim kurumları mali ve idari konular dışında Devlet üniversitelerine ilişkin hükümlere tabidir; “mali konular da dahil” diyen seçenek yanlıştır. Görevden uzaklaştırma yalnızca YÖK ve üniversitelerin yetkili organlarınca yapılabilir.

MADDE 131

2. Yükseköğretim üst kuruluşları

Yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköğretim kurumlarındaki eğitim - öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek bu kurumların kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını, geliştirilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak ve öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak maksadı ile Yükseköğretim Kurulu kurulur.

(Değişik ikinci fıkra: 7/5/2004-5170/8 md.) Yükseköğretim Kurulu, üniversiteler tarafından seçilen ve sayıları, nitelikleri, seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ve Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen5 üyelerden kurulur.

Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir.

Konu anlatımı

Yükseköğretim Kurulunun kuruluş amaçları: yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek; eğitim-öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek; kurumların amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını ve geliştirilmesini, üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili kullanılmasını sağlamak; öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak. Kurul, üniversitelerce seçilen adaylar arasından Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ile Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir.

Sınav notu · tuzak

YÖK üyelerinin TBMM tarafından seçildiği ya da tamamının üniversitelerce seçildiği ifadeleri yanlıştır. Öncelik doçentlere değil, rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere verilir. Kurulun üye sayısı Anayasada değil 2547 sayılı Kanunda yer alır.

  1. 5NotBu üyeler için üniversitelerin aday göstermesi gerekmez; Cumhurbaşkanı doğrudan seçer.
Sınav çalışma metni4 / 5
Anayasa (Yükseköğretim)Anayasa
MADDE 132

3. Yükseköğretim kurumlarından özel hükümlere tabi olanlar

Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları özel kanunlarının hükümlerine tabidir.

Konu anlatımı

Türk Silahlı Kuvvetleri ve emniyet teşkilatına bağlı yükseköğretim kurumları kendi özel kanunlarına tabidir. 2547 sayılı Kanunun 2. maddesi de Milli Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığına bağlı yükseköğretim kurumlarıyla ilgili özel kanun hükümlerini saklı tutar.

Sınav notu · tuzak

Vakıf üniversiteleri 132. maddedeki istisnaya girmez; onların kuruluşu ve tabi oldukları hükümler 130. maddede düzenlenir.